تاریخ پزشکی در ایران

تاریخ پزشکی در ایران

تاریخ پزشکی در ایران یکی از قدیمی ترین و در عین حال پیچیده ترین تاریخ های بشری به حساب می آید. در دوران پیش از اسلام، در ایران باستان، قوانین زیادی پیرامون طبابت و طبیب ها وجود داشت. این در حالی است که به نظر می رسد، در سایر کشورهای آن زمان، خبری از بهداشت و تشکیلات طبی نبوده است. ما در این مطلب قصد داریم تا به صورت جامع به بررسی تاریخ پزشکی ایران بپردازیم.

آغاز تاریخ پزشکی در ایران

می توان تاریخ شروع پزشکی در ایران را از زمانی دانست که قوم پارت ها در این سرزمین سکنی گزیدند. این قوم که محل زندگی خودشان را در نزدیکی های خوارزم انتخاب کرده بودند، اولین پزشک آریایی را به جهانیان معرفی کردند. این پزشک با نام تریتا یا سریتا شناخته می شده است. سریتا برای آریایی ها همچون اسکلیپوس برای یونانیان و آسکولاپیوس برای رومیان است. از نوشته هایی که در کتاب پهلوی به دست ما رسیده است، می توان اینگونه برداشت کرد که سریتا در جراحی نیز دست داشته است.

تریتا از خواص جادویی گیاهان دارویی باخبر بوده است و از عصاره آن ها برای برطرف کردن بیماری ها استفاده می کرده است. اما شهرت سریتا تنها در ایران آن زمان نبوده است. بلکه آوازه شهرت این پزشک آریایی به هندوستان نیز رسیده بود. بعد از سریتا، یک پزشک آریایی دیگر با نام یما توانست عده ای از بیماران پوستی و استخوانی را از سایر انسان های بیمار تشخیص دهد.

تاریخ پزشکی در ایران باستان

طب باستانی ایرانی دارای تاریخ بسیار طولانی است و با آیین های زرتشت و تعلیماتی که از سوی اوستا صورت می گرفته است، پیوند دارد. به طور کلی می توان سابقه پزشکی در ایران باستان را به دوره های اولین پادشاهان سلسله پیشدادیان برگرداند. اما متاسفانه تاریخ پزشکی ایران به دلایل نبود منابع کافی، تنها به سه دوره محدود شده است. در کتاب اوستا، نخستین پزشک سریتا (فریدون) شناخته شده است.

تخصص هایی پزشکی که در کتاب اوستا آمده است را می توان به پنج بخش دسته بندی کرد: اشو پزشک، گیاه پزشک، کارد پزشک، داد پزشک و مانتره پزشک. اما اگر بخواهیم تاریخ پزشکی ایران باستان را از لحاظ قدمت تاریخی دسته بندی کنیم، باید به سه دوره پزشکی مزدیسنا، سده اکباتان و جندی شاپور اشاره کرد. قدیمی ترین نوشته هایی که در حوزه پزشکی و بهداشت وجود دارد، بخش هایی از اوستا و متن های فارسی میانه است. این متن ها، بسیار پیش تر از مکاتب طبی است که در یونان وجود داشت.

از سوی دیگر پزشکان ایرانی ید طولانی در ساخت مراکز بهداشتی و درمانی و همچنین تاسیس مراکز آموزشی و بیمارستانی داشتند.

پزشکی در ایران، پیش از پزشکی در یونان

با توجه به مطالب بیان شده، می توان به جرئت عنوان کرد در زمانی که در یونان باستان خبری از پزشکی، جراحی و … نبود، در ایران پزشکی وجود داشت. دکتر نجم آبادی در کتاب تاریخ طب در ایران به این نکته اشاره می کنند که مکتب طبی زرتشت که در ایران باستان وجود داشت، بسیار قدیمی تر از مکتب طب یونانی است. می توان این ادعا را داشت که علم طب از جانب ایران به یونان برده شد. از سوی دیگر آقای سیریل الگود در کتاب خود یعنی کتاب تاریخ پزشکی ایران عنوان می کنند که:

در ایران باستان طب بسیار پیشرفته تر از سرزمین آشور بوده استو حتی می توان به جرئت عنوان کرد آن چیزی که هم اکنون به عنوان طب یونانی به جهانیان معرفی شده، توسط ایرانیان پایه گذاری شده است. حتی یونانی ها فرضیه طبایع چهارگانه را به عنوان یک فرضیه بیگانه می شناسند و آن را از مکتب طبی ایرانی می دانند.

بقراط را می توان اولین کسی دانست که تاریخ پزشکی و طب را به صورت کاملا منظم، مدون کرد و توانست آن را از سحر و جادو، جدا کند. بعد از او نیز فردی به نام جالینوس مدرسه ای ساخت که در ان عمل تشریح انجام می شد.

تاثیر یونانیان بر پزشکی ایران

در تاریخ پزشکی جنگ های ایرانیان و یونانیان دارای اهمیت است، زیرا که در این جنگ ها بود که ایرانیان توانستند اثار بقراط و سایر پزشکان یونانی را به دست آوردند و از آن استفاده کنند. مدرسه جندی شاپور که به عنوان یکی از مهمترین مدرسه ها در پزشکی ایران شناخته می شود، به مدد ترجمه آثار همین نویسندگان بونانی بوده است. در واقع با به دست آوردن این کتب، تاریخ پزشکی در ایران جان دوباره ای گرفت.

همچنین ترجمه این کتاب های پزشکی یونانی باعث بروز دانشمندان بزرگی همچون زکریای رازی و ابن سینا نیز شده است. بعد از این دوره بود که پیشرفت های پزشکی مسلمانان، باعث تعجب و شگفتی جهانیان شد. در حالی که در کشورهای اروپایی اوضاع به صورت کامل متفاوت بود. با آن که در ایران و همچنین قلمرو های مسلمین، بیمارستان های بسیار مجهز و پزشکان متخصص در هر زمینه ای حضور داشت، در اروپا با کمبود بیمارستان و مراکز درمانی روبرو بودیم.

تاثیر مدرسه جندی شاپور بر تاریخ پزشکی

یکی از مدرسه هایی که تاثیر بسیار زیادی بر تاریخ پزشکی در ایران ایفا کرده، مدرس جندی شاپور است. در تاریخ آورده شده است که تاسیس این شهر به زمان های بسیار دور و قبل از تاریخ بر می گردد. زمانی که آریایی ها وارد منطقه ای که امروزه به عنوان ایران می شناسیم، شدند. این شهر بعد ها توسط فردی به نام “شاپور” تجدید بنا شد. در اص هدف اولیه از تاسیس شهر جندی شاپور بر این بود اسیران رومی و یونانی در این شهر استقرار پیدا کنند و از تخصص آن ها استفاده شود.

یکی از دلایل اصلی پیشرفت این شهر آن بود که کتب های مخالفی همچون اوستا، کتاب های طبی، کتاب های نجوم، جغرافیا و فنون مختلف که در کشورهای گوناگونی همچون هندوستان، یونان و … پراکنده شده بود، در این شهر مجددا گردآوری شدند. در سال 457 میلادی بود که دولت روم، نسطوری ها را از کشور و قلمرو هودش خارج کرد و مرکز علمی آن ها را بست. پس از این تاریخ نسطوریان به ایران منتقل شدند و مرکز عملی خودشان را در جندی شاپور بنا نهادند و در ان جا یک مدرسه طبی دایر شد.

علم این مدرسه طب از علم طب یونانی که حاکل آن، همین نسطوریان روم بودند و همچنین طب هندی که از سمت سواحل به این شهر آمده بودند، به وجود امده بود. جندی شاپور دارای یک بیمارستان و همچنین یک دانشکده پزشکی مهم بود که می توان به سادگی تاثیرات آن را در تاریخ پزشکی ایران و همچنین تاریخ پزشکی در دوره عباسیان مشاهده کرد.

آشنایی با چند پزشک ایرانی مهم تاریخ

بعد از اینکه تا حدودی با تاریخ پزشکی و سرگذشت ان در ایران آشنا شدید، وقت آن است که شما را با چند پزشک حاذق که نامشان در تاریخ پزشکی ایرانی حک شده است، آشنا کنیم.

اولین پزشک ایرانی  اسلامی

“ابوالحسن علی‌ بن ‌ربن ‌طبری” که به انبر بی طبری نیز معروف است را می توان به عنوان اولین پزشک ایرانی – اسلامی بزرگ تاریخ دانستن. او یکی از چهار پزشک بزرگ ایران و همچنین اسلام شناخته می شود. ابن طبری در سال 157 هجری قمری به دنیا آمد. پدر او یکی از پزشکان بزرگ مرو بود. خود ابن طبری در طبرستان زندگی می کرد و بعد ها به خدمت فردی به نام “مازیار بن قارون” در آمد.

پس از اینکه مازیار در سال 225 هجری قمری شکست خورد، او به ری امد و بر اساس آنچه در تاریخ آمده است، رازی، یکی دیگر از پزشکان بزرگ تاریخ ایران، به خدمت او رسید. مهمترین کتابی که توسط او نوشته شد “فردوس الحکمه” است. این کتاب را می توان اولین کتاب مهم تاریخ پزشکی که به دست یک مسلمان ایرانی و به زبان عربی نوشته شده است، دانست. در این کتاب، که به نوعی یک دایره المعارف است، علومی همچون پزشکی مشتمل بر طب، روانشناسی، گیاه شناسی و مباحثی پیرامون نحوه تشخیص و درمان برخی از بیماری ها به صورت کامل وجود دارد.

ابن ماسویه

ابو زکریا یوحنا بن ماسویه نیز یکی از پزشکان زرگ مسیحی – ایرانی است که در جندی شاپور حضور داشت. پدر او داروساز یکی از بیمارستان های این شهر بود و همچنین برادر او، میکائیل نیز به امر طبابت مشغول بود. ابن ماسیوه از زمان هارون رشید تا متوکل، به صورت کامل در اختیار خلفای عباسی بود و در بغداد زندگی می کرد. وی در همان شهر به فراگیری درس طب و طبابت می پرداخت و کار تالیف و ترجمه کتب مختلف را به عهده داشت.

ابن ماسویه علاقه زیادی به امر تشریح داشت و چون قادر نبود بدن انسان ها را تشریح کند، این عمل را بر روی حیوانات دیگر مانند میمون ها انجام می داد. کتاب تشریحی که توسط این ماسویه نوشته شده است، تاثیر شگرفی بر تاریخ پزشکی در ایران و جهان گذاشته است.

محمد بن زکریای رازی

شاید دیگر کسی نباشد که نام این پزشک ایرانی را نشنیده باشد. محمد بن زکریای راضی، پزشک، فیلسوف و دانشمند بسیار بزرگ ایرانی بود که می توان او را با جالینوس یونان هم طراز دانشتو او علاوه بر این که دستی در پزشکی داشت، بر علوم دیگری همچون فلسفه، کیمیا، ریاضیات، نجوم و ادب نیز تسلط داشت. رازی در شهر ری مشغول به فراگیری علوم پزشکی شد و بعد برای ادامه تحصیل به بغداد مسافرت کرد.

کتاب او تحت عنوان “شمیه” را که می توان نخستین کتاب ایمن شناسی در تاریخ پزشکی دانست، به عنوان یکی از مهمترین کتاب های علم پزشکی می شناسند. یکی دیگر از کتاب های پزشکی او نیز، کتاب “الحاوی” است که برای چندین و چند قرن به عنوان معتبرترین مرجع طب در جهان شناخته می شد.

تاریخ پزشکی مدرن در ایران

علم پزشکی در تاریخ ایران نیز رفته رفته به سمت مدرنیته شدن قدم برداشت. می توان گفت اولین مرکز نوینی که به اموزش پزشکی در ایران مشغول شد، مرکز دارالفنون بود. این مرکز که به همت میرزاتقی خان امیرکبیر در سال 1230 تاسیس شد، یکی از مهمترین مراکزی است که بر تاریخ پزشکی مدرن ایران، تاثیر گذاشت. بعدها فردی به نام یاکوب ادوارد پولاک به عنوان معلم حکمت و طب و جراحی و داروسازی در دارالفنون استخدام شد.

پولاک رفته رفته زبان فارسی را فراگرفت و به کمک اولین شاگرد خود، توانست کتاب های مختلفی را در زمینه های پزشکی به رشته تحریر در آورد. این کتاب های پزشکی به زبان فارسی بوده و سعی می کردند تا به صورت صحیح و دقیقی واژگانی که در رشته پزشکی فرانسوی وجود داشتند را به زبان فارسی تغییر دهند. می توان این کتاب را به عنوان اولین کتاب مدرن در تاریخ پزشکی ایران مردن به حساب آوررد.

پولاک و تاثیر وی بر تاریخ پزشکی مدرن ایران

اما این همه دست آوردهای پولاک برای طب و تاریخ پزشکی در ایران مدرن نبود. او را می توان به عنوان بنیانگذار و اولین فردی دانست که اقدامات پزشکی مدرنی را در ایران به سرانجام رسانده است. از جمله این اقدامات مهم وی می توان به انجام اولین جراحی مدرن که در سال 1825 میلادی انجام شد، اشاره کرد. در این عمل جراحی مدنر پولاک برای اولین بار از اتر در جراحی به عنوان ماده بیهوش کننده استفاده کرد.

از سوی دیگر پولام اولین کسی بود که کالبدشکافی مدرن را برای بررسی پزشکی قانونی در ایران باب کرد. او بدن یکی از معمان فوت شده خودش را که وظیفه تدریس او در دارالفنون را به عهده دشات، تشریح کرد. پس از وی نیز چندین نفر از شاگران او برای ادامه تحصیل و کسب علم به کشور فرانسه فرستاده شدند. از جمله این افراد که موفق به دریافت درجه دکتری شد، خلیل خان ثقفی است.

مراکز مدرن در تاریخ پزشکی ایران

بعد از 70 سال که از تاسیس دارالفون گذشته بود، شعبه طب و داروسازی آن جدا شد و تحت عنوان مدرسه طب و داروسازی به کار خود ادامه داد. در سال 1313 بود که با تصویب قانون تاسیس دانشگاه، مدرسه طب و داروسازی به دانشکده پزشکی دانشگاه تهران بدل شد. از سال 1335 نیز دانشکده های دندانپزشکی و داروسازی به صورت مستقل فعالیت خودشان را آغاز کردند.

همچنین در سال 1340 بود که رشته های پزشک، جراحی، مامایی و بیماری های زنان نیز به وجود آمدند. در سال های بعد از آن نیز کم کم در شهرهای مختلف ایران، شاهد ظهور دانشکده ها و مراکز آموزشی پزشکی دیگری بودیم.

نتیجه گیری:

تاریخ پزشکی ایران یک تاریخ بسیار بسیار دور و دراز است. در زمان هایی که سایر کشورهای مختلف هنوز با علم طب آشنا نشده بودند، پزشکان ایرانی به شناخت بیماری ها و تاثیرات گیاهان دارویی می پرداختند. همچنین می توان ایران را به عنوان کشوری که علم طب را به یونانیان معرفی کرد، شناخت. طبیبان و پزشکان حاذقی در تاریخ پزشکی ایران وجود داشتند که از جمله آن ها می توان به زکریای راضی، ابن ماسویه و … اشاره کرد.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *