گوسفند و بز

نقش گوسفند و بز در زندگی انسان
پرورش و نگهداری از گوسفند و بز جهت استفاده از پشم، پوست، شیر، گوشت، مو و … صورت می‌گیرد. انسان برای تامین بسیاری از نیاز های غذایی و پوشاک خود باید این حیوانات را اهلی کند و به درستی از آنها نگهداری کند تا آنها نیز بتوانند به خواسته های انسان پاسخ دهند.
در زیر برخی از موارد استفاده و محصولات گوسفند و بز ذکر شده است:

– گوشت: گوشت گوسفند یکی از اولین منابع تامین پروتئین های اصلی بدن انسان بعد از تغییر شیوه زندگی از شکار و روی آوردن به کشاورزی و دامداری بود. سالانه نزدیک به 540 میلیون گوسفند جهت تامین نیاز غذایی انسان ذبح می‌شوند. نام گذاری گوشت گوسفند با توجه به سن ذبح کردن گوسفند متفاوت است:
گوشت بره: به گوسفندان زیر یک سال بره گویند. گوشت بر هبه دلیل اینکه چربی کمتری دارد، لذیذ تر و نرم تر است.
گوشت هاگست: به گوسفندی که بالای یک سال دارد اما هنوز بطور کامل رشد نکرده است هاگست گویند. یکی دیگر از راه های تشخیص هاگست دندان های آن است. هاگست ها بیشتر از دو دندان دائمی ندارند. گوشت هاگست نسبت به گوشت بره دارای چربی بیشتری است.
گوشت گوسفند: کلمه گوسفند اغلب برای گوسفندان بالغ بکار برده می‌شود. گوشت گوسفند بالغ از گوشت بره و هاگست کمی سفت تر است.
تولید سالانه گوشت بز در جهان حدود یک میلیون و هشتصد هزار تن است. جست وخیز و فعالیت زیاد بز باعث سفت شدن گوشت آن می‌شود و گوشت بز نسبت به گوشت گوسفند چربی کمتری دارد. گوشت بز از نظر طعم و مزه به پای گوشت گوسفند نمی‌رسد. با این حال گوشت بزغاله بسیار لذیذ است و عده ای آنرا به گوشت بره ترجیح می‌دهند.

– شیر: شیر گوسفند از شیر گاو غلیظ تر می‌باشد و چون حاوی چربی، مواد جامد و مواد معدنی بیشتری نسبت به شیر گاو است، برای تولید فراورده های شیری بخصوص پنیر ایده ال تر است. شیر گوسفند طبیعت گرم دارد و مقوی سیستم عصبی، حسی و ایمنی بدن است. به علاوه به تنظیم فشار خون، کاهش سطح کلسترول و تقویت استخوان ها کمک می‌کند.
ترکیبات موجود در شیر بز و همچنین طعم و مزه آن با شیر گاو و گوسفند تفاوت دارد. برای مثال مقدار ویتامین A موجود در شیر بز بیشتر از شیر گاو است ولی ویتامین C و برخی از ویتامین های گروه B را کمتر دارد. میزان کلسیم و فسفر شیر بز بیشتر از شیر گاو است ولی مقدار آهن کمتری دارد. همچنین مقدار ذرات چربی موجود در شیر بز کمتر است و کسانی که مشکلات گوارشی دارند بهتر است از این نوع شیر استفاده کنند. با این حال مصرف طولانی مدت این شیر بجای شیر های دیگر باعث ایجاد کم خونی در افراد می‌شود.

– پشم: پشم یکی از مهمترین مواد اولیه در صنایع نساجی می‌باشد و اغلب برای ساخت لباس های زمستانی استفاده می‌شود. منبع تهیه پشم اغلب گوسفندان می‌باشند، با اینحال از حیوانات دیگر مانند بز کشمیری، شتر و خرگوش جهت تهیه انواع محصولات استفاده می‌شود. جنس پشم از پروتئین، درصد کمی چربی و کراتین است. الیاف مورد استفاده انسان در صنایع به دو دسته طبیعی و مصنوعی تقسیم می‌شود. الیاف پشم جزء الیاف طبیعی است و بویژه در تولید لباس ها، فرش ها و کفپوش ها و نمد مورد استفاده قرار می‌گیرد، چراکه خواصی دارد که هیچگونه الیاف مصنوعی نمی‌تواند جایگزین آنها شود. از طرفی باقی مانده الیاف پشم در طبیعت اثر مخربی بر جای نمی‌گذارد. در حالی که الیاف مصنوعی موجب تخریب محیط زیست می‌شوند.

– مو: برخی از نژاد بز ها دارای مویی لطیف و با ارزش هستند و می‌توان از آنها در صنعت بافندگی و نساجی استفاده کرد. برای مثال نژادی از بز بنام نژاد آنقره، دارای موی بلند و لطیف است که موهر نامیده می‌شود. هرچه قطر موهر کمتر باشد قیمت آن گران تر می‌شود و در برخی بازار های جهانی قیمت موهر از بهترین پشم های گوسفند نیز گران تر است. با این حال از موهر بطور خالص در صنعت بافندگی استفاده نمی‌شود و اغلب آنرا با پشم گوسفند، پنبه، کتان، کنف و برخی الیاف مصنوعی مانند نایلون ترکیب و انواع پارچه ها را تولید می‌کنند.
از دیگر کاربرد موی بز می‌توان به تهیه قالی و گلیم، برس، طناب، قلم موی نقاشی و … اشاره کرد.

– پوست: در زمان های قدیم از پوست گوسفند به عنوان ظرفی برای نگهداری لبنیات استفاده می‌شد. خاصیت عجیب پوست گوسفند به گونه ایست که می‌تواند تا یک هفته لبنیات را سالم و خنک نگه دارد. علاوه بر این از پوست گوسفند جهت ساخت انواع پوشاک مانند کیف، کفش، پوتین و همچنین لوازم لوکس و تزئینی استفاده می‌شود.
اولین چرم ساخته شده توسط بشر از پوست بز بوده است. معمولاً چرمی که از پوست بز تولید می‌شود محکم تر و مرغوب تر از چرم گوسفند می‌باشد. همچنین از پوست بز برای تهیه جیر نیز استفاده می‌شود. جیر، چرم بسیار نازکی است که با جذب رطوبت زیاد تولید شده است. از جیر نیز برای تولید کلاه، دستکش، کیف، کفش و … استفاده می‌شود.

– کرک: کرک بز معمولاً ظریف تر از موی بز است و با شانه زدن موی بز جدا می‌شود. از کرک بز برای تهیه شال های کشمیری، عبای مرغوب و قالی های گرانبها استفاده می‌کنند.
علاوه بر موارد گفته شده می‌توان از مدفوع دام ها برای تهیه کود های حیوانی و از بقایای لاشه جهت تامین غذای حیوانات خانگی استفاده کرد. همچنین از شاخ بز جهت ساخت لوازم زینتی، دسته کاد و چاقو استفاده می‌شود.

نگهداری از گوسفند و بز
پرورش گوسفند و بز برای دستیابی به سود و یا تامین نیاز های شخصی یک امر رضایت بخش می‌باشد، اما تعدادی مهارت مدیریتی وجود دارد که دامداران و پرورش دهندگان دام باید از آنها مطلع باشند و بتوانند آنها را مدیریت کنند. هر شرکت دامی دارای منابعی مانند زمین، نیروی کار، سرمایه، مدیریت، تغذیه و … است. زمانی یک شرکت دامی به هدف اصلی خود می رسد که بتواند این منابع را به خوبی مدیریت کند.

انتخاب نژاد
اولین قدم برای شروع پروش گوسفند یا بز انتخاب نژاد مورد نظر است. برخی از دامداران ممکن است برای تولید گوشت، پشم، شیر و … دام خود را پرورش دهند و یا برخی ممکن است برای افزایش گونه یک نژاد تنها به فکر زاد و ولد و افزایش تعداد دام خود باشند. به هر حال مدیریت منابع و انتخاب مناسب نژاد اولین قدم برای شروع پرورش دام است.
گوسفند ها معمولاً به نژاد های گوشتی، پشم ساز و یا شیرده تقسیم می‌شوند. دقت شود منظور از گوسفند شیرده، گوسفندی نیست که انحصاراً برای تولید شیر پرورش داده شود، اما این نژاد به دلیل تولیدات بالای شیری که دارد به نژاد شیرده معروف است. با این حال می‌توان از پوست و موی گوسفند شیرده نیز جهت تولید انواع پوشاک استفاده کرد. در زیر برخی از نژاد ها را مشاهده می‌کنید:

نژاد گوشتی:
– سافولک (Suffolk)
– شویوت (Cheviot)
– تونیس (Tunis)
– درست (Dorset)
– شارولایز (Charollais)
– کاتادین (Katahdin)

نژاد شیرده:
– آواسی (Awassi)
– باسکو (Basco)
– لاکائون (Lacaune)
– بووک (Bovec)

نژاد پشم ساز:
– کلمبیا (Columbia)
– کوریدال (Corriedale)
– لینکولن (Lincoln)
– مرینو (Merino)
– کاتسولد (Cotswold)

بز ها اغلب به نژاد های شیرده، گوشت ساز و مو ساز تقسیم می شوند.

نژاد گوشتی:
– آبازا (Abaza)
– آراپاوا (Arapawa)
– باربری (Barbari)
– بیتال (Beetal)
– بوئر (Boer)
– کیکو (Kiko)
– اسپانیایی (Spanish)

نژاد شیرده:
– آلپاین (Alpine)
– لامانکا (LaMancha)
– نوبیان (Nubian)
– ابر هاسلی (Oberhasli)
– سانن (Saanen)
– توگنبرگ (Toggenburg)

نژاد موساز:
– آنگورا یا آنقره (Angora)
– کشمیر (Cashmere)

تجهیزات مورد نیاز
پس از انتخاب نژاد مناسب و خریداری دام خود، حال باید تجهیزات مورد نیاز برای نگهداری آن دام را فراهم کنید. تجهیزات اولیه شامل آخور (feeder)، آبشخور و تجهیزات مربوط به مراقبت های بهداشتی می‌باشد.

آخور
خوردن علوفه و یونجه روی زمین ممکن است تا حد زیادی برای دام مشکلاتی بوجود آورد، از جمله ابتلای دام به عفونت های انگلی. برای جلوگیری از تغذیه دام از روی زمین باید از آخور یا فیدر استفاده کرد. برخی از آخور های درجه یک از ریخته شدن غذا روی زمین هنگام تغذیه دام و هدر رفتن غذا نیز جلوگیری می کنند. آخور ها سایز ها و مدل های مختلفی دارند. برای مثال برخی از آخور ها امکان تغذیه همزمان یونجه و غلات را فراهم می کنند، در صورتی که برخی فقط برای تغذیه یونجه یا غلات مورد استفاده قرار می گیرند. اگر دام در طول روز دسترسی آزاد به آخور داشته باشد، می‌توان از آخور های کوچک تر نیز استفاده کرد.

آبشخور
آب بدون شک یکی از مهمترین موارد در تغذیه دام می باشد. کیفیت آب و میزان مصرف آب بر میزان مصرف خوراک موثر است و در صورتی که آب در دسترس دام کیفیت مطلوب را نداشته باشد یا ناکافی باشد، میزان مصرف خوراک کاهش یافته و در نهایت منجر به کاهش بازدهی دام می‌شود. آبشخور ها نیز مانند آخور انواع مختلفی دارند ولی مهم ترین نکته این است که آب در دسترس دام حتماً تمیز، تازه و کافی باشد.

مراتع
فصل بهار، تابستان و پاییز فصل چرای گوسفندان و بز ها می باشد. پرورش دهندگان باید هنگام چرای دام به ارتفاع مراتع توجه زیادی کنند. هنگامی که ارتفاع علوفه به 4 اینچ برسد باید دام ها برای چرا به مراتع جدید منتقل شوند. دلیل این امر آن است که معمولاً انگل های مولد بیماری در 2 اینچ اولیه رشد علوفه یافت می شوند و اگر دام علوفه با ارتفاع نزدیک به زمین را چرا کند ممکن است دچار بیماری های انگل داخلی شود.
جهت نگهداری دام در یک فضای مشخص و جلوگیری از ورود شکارچیان می توان از انواع حصارکشی در مراتع استفاده کرد. برخی از دامداران از سیم های برقی استفاده می کنند، در حالی که برخی دیگر حصار های بافته شده را ترجیح می‌دهند. همچنین حصارکشی به مدیریت بهتر علوفه ها نیز کمک می کند.

تجهیزات مربوط به مراقبت های بهداشتی
در مبحث پرورش دام روش های بسیار ساده ای وجود دارد که تا حد زیادی می‌تواند به جلوگیری از شیوع بیماری ها کمک کند. برای مثال برچسب زدن به دام برای جداکردن دام های بیمار، اخته کردن، واکسیناسیون، کرم زدایی و … . برای انجام هرکدام از موارد گفته شده تجهیزاتی لازم است. برچسب و پنس برچسب گذاری، سرنگ و سرسوزن، کش های مخصوص قطع شاخ و دنبه، قیچی های مخصوص سم برای کوتاه کردن سم دام و … .
تغذیه و مواد غذایی مورد نیاز
مهمترین منبع تغذیه گوسفندان و بز ها همان علوفه ها و یونجه هایی است که در مراتع تغذیه می کنند. علوفه ها اغلب تمامی مواد مورد نیاز بدن مانند پروتئین، ویتامین، مواد معدنی و … را برای دام های بالغ تامین می کنند، اما برای دام هایی که در حال رشد هستند می توان از منابع انرژی و پروتئین اضافی نیز استفاده کرد. منابع پروتئین اضافی اغلب انواع غلات مانند سویا، پودر ماهی و در کل کنجاله دانه های روغنی می‌باشد. ذرت، جو دوسر، گندم، بلغور و … نیز جزو منابع تامین انرژی اضافی محصوب می شوند.
علوفه ها و یونجه ها مهمترین منبع غذایی دام ها می باشند و همانطور که گفته شد بهتر است از مراتع با علوفه های بلند تر برای چرای دام استفاده شود. بهتر است ارتفاع علوفه ها حدود 6 تا 10 اینچ باشد و هنگامی که به 4 اینچ رسید باید محل چراگاه عوض شود.

بیماری های رایج و مشترک بین گوسفند و بز
یکی از بزرگترین معضلات دامداران که در پرورش هر دامی با آن مواجه می‌شوند، بیماری دام و درمان آن می‌باشد. در ادامه برخی از رایج ترین بیماری های گوسفندان و بز ها را به همراه روش های درمان و پیشگیری ذکر کرده ایم.

– سقط جنین
بسیاری از عوامل مانند سموم و مواد سمی، ناهنجاری های مادرزادی و مهم تر از همه بیماری های عفونی می‌توانند باعث سقط جنین در گوسفندان و بز ها شوند. شایعترین میکروارگانیسمهای عفونی که باعث سقط جنین در بزها و گوسفندان می‌شوند عبارتند از:
– کلامیدیوز
– تب Q
– لیستریوز
– لپتوسپیروز
– توکسوپلاسموز
– بروسلوز
– کامپیلوباکتر

بسیاری از دلایل عفونی بروز سقط جنین در بز ها و گوسفندان، باعث بروز بیماری در انسان هم می‌شوند. به همین خاطر همواره استفاده از لباس محافظ و دستکش لاتکس ضروری است.
نکات ایمنی: حتماً جهت تشخیص دلیل سقط جنین با دامپزشک تماس بگیرید. توکسوپلاسموز و لیستریوز بخصوص در زنان نگران کننده است، به همین خاطر مخصوصاً زنان باردار باید از دست زدن یا حتی نزدیک شدن به گوسفند و بز پرهیز کنند.

– ذات الریه
یک بیماری باکتریایی می‌باشد که توسط باکتری های Pasteurella multocida و Mannheimia haemolytica ایجاد می‌شود. این باکتری ها در شرایط عادی نمی‌توانند باعث بروز بیماری شوند و هنگامی که دام تحت فشار باشد یا سیستم ایمنی آن به خطر بیفتد، باکتری ها به ریه حمله خواهند کرد و این بیماری را در دام بوجود می‌آورند.
علائم: تب بالا (حدود 40-41 درجه سانتیگراد)، مشکل در تنفس، ترشحات مخاطی چشم و بینی، بی اشتهایی، بی حالی، سرفه مرطوب
پیشگیری و درمان: درمان شامل آنتی بیوتیک درمانی است که توسط دامپزشک تجویز شده است. حیوانات بیمار را در مکانی خشک و دارای تهویه مناسب و دور از بقیه گله نگهداری کنید.
پیشگیری و کنترل شامل واکسیناسیون و مدیریت صحیح گله است.

– انسفالیت آرتریت کبدی (CAE)
انسفالیت آرتریت کبدی توسط ویروسی ایجاد می شود که به عنوان یک لنتی ویروس نشخوارکننده کوچک (SRLV) از خانواده Retroviridae شناخته شده است. این ویروس بر سلامت حیوانات آلوده و اقتصاد صنعت بز و گوسفند در بسیاری از کشورهای جهان ، از جمله ایالات متحده تأثیر منفی می گذارد. CAE در درجه اول در نژادهای بز شیری شیوع دارد اما در بزهای گوشتی و گوسفندان نیز تشخیص داده شده است.
روش اصلی انتقال CAE از طریق مصرف آغوز و شیر است. خون ناشی از زخم های باز یا وسایل آلوده ، مانند سوزن ، شاخک و غیره ، دومین روش شایع انتقال است. انتقال از طریق تماس بین بزهای بالغ نادر در نظر گرفته می شود ، مگر در دوره شیردهی.
فلج ناشی از انسفالیت بیشتر در بچه های 2 تا 6 ماهه دیده می شود.
علائم: التهاب مفاصل، ورم پستان، پنومونی بینابینی
پیشگیری و کنترل: حیوانات با تست CAE مثبت را از گله دور کنید، سعی کنید یک گله بسته را نگهداری کنید و هیچگونه دامی را از گله خارج یا به گله وارد نکنید، اگر تست بچه های تازه متولد شده.

– لنفادنیت کازئوز (CL)
بیماری لنفادیت کازئوز (Caseous Lymphadenitis) یک بیماری مربوط به دستگاه لنفاوی می‌باشد که به دو نوع دخلی و خارجی تقسیم می‌شود. در فرم داخلی که بیشتر در گوسفندان دیده می‌شود غدد داخلی بدن بزرگ می‌شوند و در فرم خارجی این بیماری که اغلب در بز ها دیده می‌شود غدد لنفاوی سطحی (زیرپوستی) بخصوص غدد لنفاوي تحت حلقي، تحت فكي، بنا گوشي، پيش كتفي، پيش راني بزرگ مي شود. غده بیماری بوجود آمده معمولاً حاوی چرک خمیری، غلیظ و سبز رنگ می‌باشد و ممکن است بصورت خود به خود و یا در حین پشم چینی پاره شود. در گوسفند غده هاي آلوده پس از پاره شدن، مانند برش پياز حالت حلقه اي پيدا كرده و به شكل توده كلسيمي در مي آيند.
علائم: آبسه های داخلی و خارجی، لاغر شدن دام
دلایل بروز: عامل این بیماری باکتری Corynebacterium pseudotuberculosis می‌باشد که از تماس با غده چرکی دام آلوده و همچنین مصرف خوراک و آب آلوده منتقل می‌شود.
پیشگیری: رعايت اصول بهداشت و امنيت زيستي از جمله عدم خريد دام از دامداري هاي آلوده، انتخاب دام هاي نر سالم براي جفت گيري، حذف دام هاي بيمار و آلوده از گله و ضد عفوني كردن جايگاه دامها بهترين و مؤثر ترين راه پيشگيري از اين بيماري است. رعايت بهداشت در پشم چيني و هنگام كار با لاشه دامها و ضد عفوني فوري زخم هاي هنگام كاربراي و بازرسي دقيق الشه ها در كشتار گاه و حذف و امحاء لاشه هاي آلوده براي پيشگيري از بيماري در انسان ضروري است.
درمان: هیچگونه درمان دارویی برای این بیماری موثر واقع نشده و تنها با روش جراحی باید غده چرکی را از بدن خارج کرد.

– کوکسیدیوز
کوکسیدیوز یک بیماری انگلی و پر هزینه بین دام ها می‌باشد که عامل اصلی ایجاد آن تک یاخته ای بنام ایمریا می‌باشد. ایمریا گونه های مختلفی دارد و هر گونه مخصوص یک دام می‌باشد، یعنی گونه ای از ایمریا که باعث بروز کوکسیدیوز در گاو می‌شود هیچ اثری روی گوسفند ندارد.
علائم: اسهال آبکی همراه یا بدون مخاط و خون، یبوست، کم اشتهایی همراه با تب، کمبود آب بدن به دلیل اسهال، ضعف، مرگ ناگهانی، لاغری ناشی از کاهش اشتها، خونریزی یا زخم شدن دیواره روده
دلایل بروز: معمولاً این بیماری هنگام چرای دام منتقل می‌شود. خوردن علوفه و دانه ها هنگام چرا کردن یکی از دلایل بروز این بیماری است. همجنین این بیماری به دلیل استرس بوجود آمده در دام به دلیل گرفتن از شیر و یا حمل و نقل بروز می‌دهد.
پیشگیری: رعایت اصول بهداشتی اولین قدم در پیشگیری از این بیماری می‌باشد. استرس از شیر گرفتن دام را به حداقل برسانید. برای مثال می‌توانید قبل از از شیر گرفتن دام آنرا به یک رژیم غذایی مورد تایید دامپزشک عادت دهید. با تایید دامپزشک می‌توانید از دارو های ضد کوکسیدیوز استفاده کنید. محل چرای گوسفندان را تغییر دهید و اجازه ندهید گوسفندان جدید در محل گوسفندان قبلی چرا کنند.
درمان: راه درمان بیماری استفاده از ضد کوکسیدیوز ها بصورت خوراکی یا محلول در آب می‌باشد. در صورتی که حیوان دچار کم آبی شدید شود ممکن است نیاز به درمان به کمک مایعات داخل وریدی باشد تا زمانی که سطح آب بدن حیوانات به حالت طبیعی برسد.

– انتروتوکسمی (پرخوری)
انتروتوکسمی یکی از بیماری های کشنده در گوسفندان و بز ها می‌باشد که دلیل بروز آن رشد غیر طبیعی و بیش از حد باکتری کلستریدیوم پرفرانژانس (Clostridium Perfringens) در معده می‌باشد. به طور کلی بیماری های ناشی از باکتری های هوازی نقش بسیار زیادی در مرگ و میر، کاهش تولید، عدم رشد و … می‌شود.
علائم: اغلب علائم این بیماری در بره ها نمایان می‌شود که عبارت است از:
از دست دادن اشتها، اسهال با و بدون خون، تب، بی حالی، ترشح زیاد بزاق دهان، تلو تلو خوردن و سخت راه رفتن، نفخ، خمیازه کشیدن، مرگ ناگهانی
دلایل بروز: باکتری عامل این بیماری (کلستریدیوم پرفرانژانس) بصورت طبیعی در خاک و به عنوان بخشی از میکروفلور طبیعی در دستگاه گوارش بز و گوسفند سالم یافت می‌شود. معمولاً مدفوع دام تا حد زیادی رشد این باکتری را کنترل می کند ولی مواردی مانند پرخوری، تغییر جیره غذایی و … باعث کاهش حرکات دستگاه گوارش و افزایش تعداد این باکتری در بدن دام شده که باعث تولید سم بیشتر و مبتلا شدن گوسفند و بز به بیماری انتروتوکسمی می شود.
پیشگیری: واکسینه کردن دام با واکسن انتروتوکسمی، جلوگیری از پرخوری، تغییر تدریجی جیره غذایی، دفن صحیح لاشه ها (دفن در گودال های عمیق و پوشاندن لاشه با آهک)
درمان: در صورت مشاهده علائم بیماری حتماً با دامپزشک تماس بگیرید. معمولاً تزریق پنی سیلین، استفاده از خوراکی های ضد اسید، مصرف تیامین، استفاده از پروبیوتیک ها و … توسط دامپزشک تجویز می‌شود.